Start Myśl Polska Maciej Motas: Nad Odrą i Bałtykiem

Maciej Motas: Nad Odrą i Bałtykiem

Praca zatytułowana „Nad Odrą i Bałtykiem. Myśl zachodnia: ludzie – koncepcje – realizacja do 1989 r.” stanowi pokłosie konferencji zorganizowanej przez Instytut Historii i Stosunków Międzynarodowych Uniwersytetu Szczecińskiego oraz Oddział IPN w Szczecinie, która odbyła się w dniach 21-22 października 2011 r. (na temat konferencji pisaliśmy w artykule „Powrót myśli zachodniej” na łamach „MP” nr 45-46/2011). Na tom pod redakcją Magdaleny Semczyszyn, Tomasza Sikorskiego i Adama Wątora składają się 43 artykuły. Całość podzielona została na trzy części poświęcone twórcom i propagatorom myśli zachodniej (Ludzie), ideom (Koncepcje) oraz wdrażaniu ich w życie (Realizacja). Całość poprzedził artykuł wstępny autorstwa Mariana Mroczki.


 


 

Nie bez przyczyny prąd ideowy, którego jednym z twórców i propagatorów był Jan Ludwik Popławski, od początku związany był ściśle z obozem wszechpolskim. Znajduje to swoje odzwierciedlenie także w zawartości zbioru. W rozdziale poświęconym propagatorom myśli zachodniej znalazły się artykuły poświęcone m.in. postaciom Zygmunta Wojciechowskiego, Franciszka Rawity-Gawrońskiego, Lecha Neymana, Adama Doboszyńskiego, Józefa Kisielewskiego oraz biskupa Kazimierza Majdańskiego. W kolejnych rozdziałach pracy znalazły się ponadto artykuły poświęcone recepcji idei zachodniej na łamach związanych z obozem narodowym periodyków, takich jak tygodnik „Myśl Polska” (w latach 1956-1970) oraz kwartalnik „Poland nad Germany”, a także znaczeniu i kultywowaniu tradycji grunwaldzkiej w łonie obozu narodowego na Pomorzu w okresie międzywojennym. Wśród autorów artykułów znaleźli się m.in.: Tomasz Nodzyński, Eugeniusz Koko, Rafał Sierchuła, Krzysztof Kaczmarski, Grzegorz Tokarz, Jan Engelgard i Wojciech Turek. W pracy zamieszczone zostały również artykuły poświęcone ruchowi ludowemu (artykuły autorstwa Konrada Wandowicza, Romualda Turkowskiego), chrześcijańsko – demokratycznemu (teksty Jarosława Rabińskiego, Tomasza Sikorskiego), socjalistycznemu (Anna Siwik, Adam Andrzej Urbanowicz) a nawet... piłsudczykowskiemu (Jacek Piotrowski, Arkadiusz Adamczyk).


Osobny rozdział poświęcony został okresowi po 1945 roku, ukazano w nim różne aspekty funkcjonowania myśli zachodniej, która, jak pisał w jednym ze swoich artykułów prof. Antoni Czubiński, zyskała w PRL „rangę oficjalnej doktryny państwowej”. Poszczególne artykuły poświęcone zostały osadnictwu na Ziemiach Odzyskanych (Cezary Trosiak), związkom nauki z propagandą przy badaniach nad początkami państwa polskiego (Patryk Pleskot), Ziemiom Zachodnim w ikonografii i plakacie (Sylwester Karbosiak, Piotr Pirecki, Małgorzata Dąbrowska), propagandzie państwowej (Grzegorz Strauchold), polityce kulturalnej na Ziemiach Odzyskanych (Sebastian Ligarski) oraz polityce narodowościowej (Arkadiusz Słabig).


Stosunkowo dużo miejsca poświęcono również regionalnemu wymiarowi funkcjonowania idei zachodniej w okresie powojennym, ze szczególnym uwzględnieniem Pomorza Zachodniego. Ukazane zostały m.in.: polityka propagandowa władz na terenie Pomorza (Paweł Szulc, Zenon Romanow), polityka edukacyjna w woj. szczecińskim (Joanna Król), stosunki państwo – Kościół na tle stosunku do zachodniej granicy państwa (Robert Włodkowski) oraz działalność na terenie Szczecina Stowarzyszenia PAX (Maciej Motas), Polskiego Związku Zachodniego (Katarzyna Rembacka) oraz Towarzystwa Rozwoju Ziem Zachodnich (Radosław Ptaszyński).


W odniesieniu do okresu po 1945 r. podkreślić należy dość wyważony charakter opracowania (pomimo stempla IPN). Negatywne zjawiska, mające bez wątpienia miejsce na Ziemiach Odzyskanych po zakończeniu wojny, nie zdominowały całej narracji książki. Autorzy poszczególnych artykułów poza błędami władz ukazali także bezsprzeczne osiągnięcia lat 1945-1989. Już we wstępie pracy czytamy: „Po zakończeniu II wojny światowej program zachodni stał się nie tylko najważniejszym składnikiem racji stanu, ale również czynnikiem (nie tylko propagandowym i ideologicznym) legitymizującym istnienie Polski Ludowej, jej pryncypiów ustrojowych i sojuszu z ZSRS. Dorobek na tym polu trudno kwestionować i lekceważyć, pomimo rozlicznych zwrotów w naszej historii i panujących w nauce polskiej trendów”.


Wśród wielu interesujących tekstów warto w tym miejscu zwrócić uwagę jedynie na kilka z nich, które rozwijają rzadko podejmowaną dotychczas problematykę. Taki charakter ma artykuł Pawła Migdalskiego „Biskup szczecińsko-kamieński Kazimierz Majdański epigonem polskiej myśli zachodniej”. Autor przypomniał w nim sylwetkę niezłomnego kapłana, którego posłudze na ziemi pomorskiej przyświecało motto: „Wróciła tu Polska i wrócił tu Kościół”. Jak pisze autor artykułu:


„Ziemię pomorską określał jako piastowską, «od tak dawna słowiańską», na której znajdowały się «wspaniałe pomniki kultury: słowiańskiej i chrześcijańskiej». Bardzo często przywoływał pamięć Mieszka I, który – co podkreślał – przyjął chrzest i walczył z margrabią Hodonem pod Cedynią. Walki prowadzone przez Mieszka I i jego syna Bolesława Chrobrego nad zachodnią granicą Majdański łączył ze zmaganiami, które miały miejsce w końcu II wojny światowej, kiedy Pomorze Zachodnie ponownie pokryło się mogiłami polskich żołnierzy.”. Biskup Majdański należał do gorących orędowników „położonego w zakolu Odry Rejonu Pamięci Narodowej Cedynia – Gozdowice - Siekierki”, którego istnienie „związane jest przede wszystkim z dwoma wydarzeniami historycznymi: bitwą pod Cedynią w 1972 r. oraz forsowaniem Odry w kwietniu 1945 r.”; „Majdański głosił, że już u samych korzeni państwa polskiego toczono tu boje, dlatego obok siekierkowskiej nekropolii mógłby powstać jakiś «wielki Grób Nieznanego Żołnierza, grób nieznanych wojów i rycerzy»”.


Dużą wagę posiada artykuł Wojciecha Turka zatytułowany „Myśl zachodnia w publicystyce emigracyjnego kwartalnika «Poland and Germany» (1957-1976)”. Gdański historyk przypomina w nim ważny, acz zapomniany emigracyjny periodyk: „Kwartalnik «Poland and Germany» był drugim, obok «Przeglądu Zachodniego» (pismo o tej samej nazwie wydawał w kraju Instytut Zachodni – przyp. M.M.), periodykiem, w wydawaniu którego uczestniczył ZPZZ (emigracyjny Związek Polskich Ziem Zachodnich – M.M.). Formalnie wydawcą anglojęzycznego czasopisma był powstały na początku 1953 r. Ośrodek Badań Spraw Polsko-Niemieckich, wchodzący w skład struktur Związku. Pierwszym redaktorem naczelnym został Józef Kisielewski, jednak od numeru czwartego (March 1958) jego miejsce zajął na ponad 10 lat Antoni Dargas, który od 1958 r. pełnił jednocześnie funkcję redaktora naczelnego «Myśli Polskiej», organu Stronnictwa Narodowego na emigracji (...) Przez blisko 20 lat, do końca swego istnienia, czyli numeru 77-78 z 1976 r., kwartalnik zachował wyjątkową pozycję najpoważniejszego czasopisma analitycznego i opiniotwórczego, skoncentrowanego na problematyce niemcoznawczej i adresowanego do niepolskiego czytelnika. Ukazywał się w nakładzie 1500 egzemplarzy, co w warunkach emigracyjnych należy uznać za spore osiągnięcie”. Na łamach pisma publikowało wielu przedstawicieli obozu narodowego, w tym m.in. Zygmunt Berezowski, Tadeusz Piszczkowski i Wojciech Wasiutyński. W piśmie, poza poruszaniem problematyki międzynarodowej, śledzono m.in. także bacznie literaturę niemcoznawczą ukazującą się zarówno w kraju, jak i za granicą. Odnotowywano wszelkie publikacje poświęcone tym zagadnieniom, jak chociażby w numerze 1 z 1965 r., gdzie zamieszczono omówienie pracy Jerzego Krasuskiego zatytułowanej „Stosunki polsko – niemieckie 1926-1932” (Poznań 1964).


Sam J. Krasuski, krajowy historyk, w latach 70. opublikował w periodyku jeden ze swoich artykułów (w piśmie publikowali także Gerard Labuda i Józef Kokot), co wywołało falę krytyki ze strony środowisk emigracyjnych pod adresem redakcji kwartalnika. Pismo przez niemal dwie dekady stało konsekwentnie na stanowisku nienaruszalności polskiej granicy zachodniej na Odrze i Nysie, starając się upowszechniać tą ideę wśród opinii międzynarodowej.


Kolejnym wartym uwagi tekstem jest artykuł Patryka Pleskota zatytułowany „Nauka i propaganda, Ziemie Odzyskane i Zachód. Niejednoznaczny charakter badań nad początkami państwa polskiego (1946-1962)”. Na wstępie swego artykułu autor pisze: „Zainicjowane po zakończeniu II wojny światowej archeologiczno-historyczne badania na Ziemiach Odzyskanych miały niejednoznaczny i trudny do zinterpretowania charakter. Z jednej strony bez wątpienia legitymizowały one polską obecność na terenach zachodnich. Pasowały więc idealnie do komunistycznej propagandy i polityczno-ideologicznych wytycznych budowanej w zupełnie nowych granicach Polski Ludowej. Z drugiej jednak strony były prowadzone na bardzo wysokim poziomie naukowym, z wykorzystaniem najnowocześniejszych metod archeologii średniowiecznej, nieznanych chociażby we Francji”.


Jednym z inicjatorów badań był wybitny mediewista Aleksander Gieysztor. O potrzebie ich zainicjowania mówił także w swoim wystąpieniu na Zjeździe Historyków we Wrocławiu Witold Hensel. Swój referat zatytułowany „Geneza państwowości polskiej w świetle badań archeologicznych” kończył słowami: „Jedynie pomyślane na dużą skalę zespołowe prace badawcze pozwolą z kręgu naszych badań usunąć względnie poprzeć szereg hipotez oraz wyrugować fikcje” („Pamiętnik VII Powszechnego Zjazdu Historyków Polskich we Wrocławiu 19-22 września 1948”, Warszawa 1948). Idea badań początków państwa uznana została przez powojenne władze za nad wyraz wartościową: „Pomysł szukania słowiańskich pozostałości na zachodnich terenach Polski Ludowej niemal od razu zyskał silne poparcie instalujących się w Polsce komunistycznych władz, które dostrzegały w nim możliwość legitymizacji i wzmocnienia swej pozycji. Dlatego też 3 kwietnia 1949 r. zarządzeniem ministra kultury i sztuki powołano Kierownictwo Badań nad Początkami Państwa Polskiego, organizujące całość prac dotyczących tego zagadnienia”. W podsumowaniu Pleskot pisze: „Przykład badań nad słowiańskim osadnictwem na ziemiach zachodnich jest jednym z najważniejszych przejawów (przynajmniej na płaszczyźnie nauki) bardzo rzadkiego w Polsce Ludowej zjawiska: połączenia nowoczesności z «polityczną poprawnością», rzetelnej, a wręcz nowatorskiej koncepcji naukowej z wytycznymi ideologii komunistycznej. Połączenie, które – co równie rzadkie i zarazem bardzo trudne do oceny – przyniosło korzyści obu stronom”.


Maciej Motas


„Nad Odrą i Bałtykiem. Myśl zachodnia: ludzie – koncepcje – realizacja do 1989 r.”, pod red. M. Semczyszyn, T. Sikorskiego, A. Wątora, Instytut Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu Oddział w Szczecinie, Szczecin 2013, ss. 771.


Myśl Polska, nr 3-4 (19-26.01.2014)

Komentarze

Imię/nick *
URL
Kod   
Wyślij komentarz